سالمندی جمعیت؛ مسئله‌ای ساختاری یا ضرورت بازشناسی مسائل سالمندان
نویسنده: الهام محمدی – عضو هیئت علمی گروه مددکاری اجتماعی دانشگاه علامه طباطبایی
شتاب سالمند شدن جمعیت در ایران؛ گذار جمعیتی در زمانی کوتاه
پایگاه خبری مددکار نیوز – بر اساس برآوردهای جمعیتی بانک جهانی، سهم جمعیت ۶۵ ساله و بیشتر ایران در سال ۱۴۰۰ به حدود ۷٫۴ درصد رسید و پیش بینی می شود در مدت ۲۰ سال به حدود ۱۵.۵ درصد برسد. به عبارتی ایران در مقایسه با بسیاری از کشورهای اروپایی مانند فنلاند و سوئد ، فرایند گذار به ساختار جمعیتی سالمند را در مدت‌زمان کوتاه‌تری تجربه می‌کند. اگر در آن کشورها سرعت سالمند شدن جمعیت (رسیدن از ۷ درصد به ۱۴ درصد) بین ۸۰ تا ۹۲ سال بوده باشد، در ایران این مدت زمان ۲۰ سال خواهد بود و ایران از سال ۱۴۲۰ به بعد، وارد مرحله جامعه سالمند خواهد شد.
سالمندی جمعیت؛ بحران یا پدیده‌ای قابل مدیریت؟
بسیاری از متخصصان از سالمندی جمعیت به عنوان نوعی بحران یاد می کنند و در اینجاست که باید کمی تامل در مورد بحران بودن یا قابل مدیریت بودن سالمندی جمعیت نمود. وقتی از افرادی که سالمند هستند می پرسیم، با سالمندی و مسایل همراه آن چه می کنید، می گویند با آن کنار می آییم. شاید کشورهای در حال سالمند شدن مانند ایران نیز باید به جای یک ابربحران خواندن آن، یاد بگیرند با سالمندی جمعیت کنار بیایند.
تغییر ساختار سنی؛ سالمندی جمعیت به چه معناست؟
وقتی از سالمندی جمعیت صحبت می شود به این معنا نیست که همه جمعیت پیرند، بلکه به این معناست که نسبت جمعیت سالمند به بقیه جمعیت، از ۱۴ درصد گذر کرده است و در حال افزایش است. درست مانند بعد از انقلاب اسلامی و دهه ۱۳۶۰ که سهم جمعیت کودکان و نوجوانان در ساختار سنی کشور بالا بود. این گروه، در تقسیم‌بندی متداول جمعیت‌شناختی، در گروه سنی وابسته قرار می‌گرفتند و نیازهای گسترده‌ای در حوزه آموزش، بهداشت، تغذیه و مراقبت داشتند. با این حال، افزایش سهم این گروه جمعیتی مانند جمعیت سالمند، معمولاً به‌عنوان یک بحران جمعیتی یا تهدید برای کل جامعه صورت‌بندی نمی‌شد.
دو رویکرد متفاوت؛ چالش ساختاری یا بازشناسی مسائل سالمندان؟
افزایش جمعیت سالمندان جامعه مانند هر گروه جمعیتی دیگر که نیازها و ویژگیهای خاص خود را دارند، بدون تردید نیازمند توجه است. در اینجا دو جهت گیری میتوان در پیش گرفت: سالمندی جمعیتی به عنوان یک چالش ساختاری در مقابل بازشناسی مسایل( اجتماعی )سالمندان. هر کدام از این گزاره ها، حاوی دیدگاههای متفاوتی است. تفاوت آنها در این است هنگامی که سخن از سالمندی جمعیت به عنوان یک چالش ساختاری می شود، در نگاه نخست، وجود این گروه جمعیتی به عنوان چالش و مساله ای برای کل جمعیت تلقی می شود. گو اینکه این گروه جمعیتی موجب تحمیل ریسک هایی برای کل جمعیت مانند مشکل در تامین مستمری ، کاهش جمعیت شاغل، افزایش بار بیماریها و افزایش نیاز به مراقبت می شود. دومین تفاوت در این است که گزاره سالمندی جمعیت به عنوان یک چالش ساختاری، کل سالمندان را فارغ از تنوع و گوناگونی در این جمعیت، به عنوان یک مساله می بیند. سومین تفاوت دراین است که حتی اگر سالمندی جمعیت را، تحمیل کننده ریسکی برای کل جمعیت بدانیم، باید در مورد ذاتی یا برساختی بودن آن ریسکها محتاط بود. بسیاری از ریسکهایی که به سالمندی جمعیت نسبت داده می شوند از لحاظ اجتماعی برساخت شده اند. مثلا پیامدهای مالی سالمندی جمعیت برای نظام بازنشستگی مانند مساله تامین مستمری و حقوق بازنشستگان و شاغلان، صرفاً تابع تغییرات ساختار سنی نیست، بلکه به‌شدت تحت تأثیر معماری نهادی صندوق‌ها، قواعد بازنشستگی، سازوکارهای تأمین مالی، وضعیت بازار کار و سیاستهای اقتصادی قرار دارد. از این منظر، نمی‌توان تمام پیامدهای مالی سالمندی جمعیت را به خود تغییر ساختار سنی نسبت داد. همچنین هرچند نرخ بیماریهای مزمن در سن سالمندی و نیاز به مراقبت بیشتر است اما آنچه این واقعیت را تبدیل به یک فشار بر نظام بهداشت و درمان کند، نبود سیاستهای صحیح در حوزه پیشگیری و زیرساختهای پاسخگو برای تامین انواع مراقبت رسمی و غیر رسمی و فرجه ای و بلند مدت است. بنابراین، پیامدهای سالمندی جمعیت برای نظام سلامت را نمی‌توان صرفاً از روی سهم جمعیت سالمند پیش‌بینی کرد.
بازشناسی مسائل سالمندان؛ توجه به تنوع نیازها و چالشها
از سوی دیگر، جهتگیری که گزاره بازشناسی مسایل سالمندان دارد، آنها را هم عرض با مسایل گروههای دیگر قرار می دهد و در این جهت گیری، مساله اولویت بخشی به مسایل انواع گروههای جمعیتی خواهد بود. یکی از تفاوت های این رویکرد با رویکرد چالش ساختاری بودن سالمندی جمعیت این است که توجه را به تنوع ها و تفاوتهایی که در جمعیت سالمند وجود دارد معطوف می کند به صورتی که بخشی از جمعیت سالمندان ممکن است درگیر با برخی مسایل و چالشها مانند تنهایی، نیاز به مراقبت بلندمدت و فقر شوند. البته باید از این خطا پرهیز کرد که رویکرد بازشناسی مسایل سالمندان به جای چالش ساختاری دانستن سالمندی جمعیت به این معناست که باید منتظر نشست تا مسایل آنها ظهور یابد و بعد دست به اقدام زد. بلکه برعکس در هردو جهت گیری، ضرورت رویکرد پیش نگرانه به جای واکنشی در سیاستگذاری برای سالمندان وجود دارد.
سیاستگذاری پیش‌نگرانه؛ از رصد شاخصهای سلامت تا مراقبت و تأمین اجتماعی
مثلا در جهت گیری بازشناسی مسایل سالمندان، باید بر اساس نرخها و شاخصهای بهداشتی مانند سن شروع بیماریها، نرخ بروز یا وقوع آنها و نه صرفا نرخ شیوع آنها، اقدام به رصد روندهای بیماریهای شایع دوران سالمندان در جمعیت پیش از سالمندی و پیش بینی تغییرات احتمالی بهبود یابنده یا ناتوان کننده کرد تا بتوان به تشخیص دقیقتری برای سیاستگذاری در نظام سلامت رسید. همچنین رصد تغییرات در اندازه خانواده و تعداد فرزندان بالقوه مراقبت کننده، شناسایی روند فقر و نابرابری در میان سالمندان و تغییر الگوهای مسکن و مناسب سازی محیط زندگی میتواند به سیاستگذاری های پیش نگرانه در حوزه های مراقبت خانوادگی و محله ای، تامین اجتماعی و مسکن کمک کند.
جمع‌بندی؛ بازشناسی مسائل سالمندان به جای نگاه کلیشه‌ای به سالمندی
کوتاه سخن اینکه چالش ساختاری دانستن سالمندی جمعیت در برابر بازشناسی مسایل (بالقوه یا واقعی) سالمندان به مانند این است که پزشکی در مواجهه با هر سالمندی، هر بیماری یا مشکل او را به سالمندی اش نسبت دهد یا آنکه با ذهنی پالایش شده از کلیشه های ضد سالمندی، به بازشناسی مسایل خاص او و اقدام برای بهبود آن بپردازد.
