آموزش های تاب آوری با بنیانگذار رسانه تاب آوری ایران
آموزش های تاب آوری با بنیانگذار رسانه تاب آوری ایران
گزارش تحلیلی آموزشهای تاب آوری به رهبری دکتر جواد طلسچی یکتا
خلاصه اجرایی
- زندگینامه و سوابق: دکتر جواد طلسچی یکتا، پدر رسانه ای تاب آوری ایران، کارشناس مددکاری اجتماعی (دانشگاه آزاد خمینیشهر ۱۳۷۶–۱۳۸۱)، فوقلیسانس روانشناسی بالینی (ایروان ۱۳۸۱–۱۳۸۴) و دکترای مدیریت کارآفرینی و آیندهپژوهی (تهران ۱۳۹۶–۱۳۹۹) است. او بیش از دو دهه در رسانههای مددکاری و تابآوری فعال بوده و پایهگذار اولین «خانه تابآوری» (۱۳۹۲)، باشگاه تابآوری ایران (۱۳۹۴) و رسانه تاب آوری ایران (پرَتال تخصصی ۱۴۰۲) است. تا کنون بیش از ۱۵ عنوان کتاب تخصصی و ترجمه در حوزه تابآوری و مددکاری اجتماعی منتشر کرده است، از جمله «باشگاه تابآوری» (۱۴۰۱).
- ساختار و رویکرد آموزشی: شیوه آموزشی دکتر طلسچی مبتنی بر کارگاههای تعاملی عملیاتی و «توانمندسازی داوطلبانه» است. او تاکید دارد که شرکتکنندگان پس از دوره، خود به «سفیر تابآوری» در خانواده و محل کار تبدیل شوند. از سال ۱۳۹۹ بهعنوان مدرس کشوری تابآوری، دورههای پیشرفته در دانشگاهها (علومپزشکی تهران، علامه طباطبایی، گیلان، شهید بهشتی) و کارگاههای تخصصی در صنایع و نهادهای دفاعی برگزار کرده است.
- ابزارهای ارزیابی: پیشآزمون و پسآزمون تابآوری در دورهها انجام میشود. معمولاً مقیاس روانسنجی تابآوری کونور-دیویدسون (CD-RISC) (۲۵ سوال، نمرهگذاری لیکرت ۰–۴، دامنه ۰–۱۰۰) با قابلیت اعتماد بالا (α≈۰.۸۹) استفاده میشود. سایر پرسشنامهها (مثل مقیاس تابآوری واگنلد یا مقیاس اختصاصی سازندگان دوره) و مصاحبههای کیفی برای ثبت تغییر نگرش و احساس شرکتکنندگان به کار میرود.
- نتایج و دستاوردها: دادههای موجود نشان میدهد آموزش تابآوری، فرسودگی شغلی را به طور معناداری کاهش و عملکرد شغلی را ارتقا میدهد. بهطور خاص، در پژوهشی روی کادر درمان تهران مشاهده شد که «افزایش سطح تابآوری با کاهش فرسودگی شغلی و افزایش عملکرد شغلی مرتبط است». همچنین گزارشهای خبری حاکی از آن است که شرکتکنندگان پس از کارگاه، مفاهیم تابآوری را عمیقتر درک کرده و راهکارهای عملی برای مدیریت استرس شغلی فرا گرفتهاند.
- مقایسه با سایر برنامهها: برنامه دکتر طلسچی علاوه بر آموزش مهارتهای روانشناختی فردی، به جوانب اجتماعی و سازمانی تابآوری (مانند تابآوری ملی، تابآوری اقتصادی و محیطی) میپردازد. او بر پایه بهترین رویکردها، مؤلفههای «توانمندسازی اجتماعی»، «تمرکز بر تواناییهای درونی جامعه» و «مشارکت مردمی» را لحاظ کرده است. در مقایسه با دورههای استاندارد دنیا (مثلاً کارگاههای تابآوری مبتنی بر CBT و ذهنآگاهی)، نشانههای “تعاملیبودن، سازگار با بافت محلی و پشتیبانمحور” بودن به چشم میخورد.
- نقاط ضعف و توصیهها: با وجود نتایج امیدبخش، گزارشهای آماری دقیق (اندازه اثر، مقایسه با گروه شاهد) و مشخصات آزمونها در دسترس نیست. پیشنهاد میشود برای اطمینان از اثربخشی، از طراحیهای کارآزمایی تصادفیشده (RCT)، پرسشنامههای استاندارد ثبتشده و گزارش کامل ویژگیهای روانسنجی (پایایی، روایی) استفاده شود. همچنین، انتشار دادههای پیش و پسآزمون به صورت شفاف به اعتبار پژوهشی برنامه کمک خواهد کرد.
زندگینامه و سوابق پژوهشی
دکتر جواد طلسچی یکتا (متولد ۱۳۵۷) از پیشگامان تابآوری اجتماعی در ایران است. وی کارشناسی مددکاری اجتماعی (دانشگاه آزاد خمینیشهر) و کارشناسیارشد روانشناسی بالینی (ایروان) را طی سالهای ۱۳۷۶–۱۳۸۴ گذرانده. پس از آن، به مدت دو سال به عنوان مددکار اجتماعی در زندان انزلی فعالیت نمود.
وی در ادامه، دکتری تخصصی مدیریت کارآفرینی و آیندهپژوهی (دانشگاه تهران، ۱۳۹۶–۱۳۹۹) را با تمرکز بر «مدیریت راهبردی و کوچینگ سازمانی» به پایان رسانده است. این پیشینه، مبانی تحلیلی و کاربردی وی را در مباحث تابآوری و سیاستگذاری اجتماعی تقویت کرده است.
پس از کسب مدارج علمی، دکتر طلسچی مسوولیت چندین نهاد کلیدی را بر عهده داشته است: مؤسس کلینیک مددکاری معراج (آغاز ۱۳۸۴)، مدیر کلینیکهای مددکاری کشور (۱۳۸۹ و ۱۳۹۳)، مؤسس «مرکز مثبت زندگی» و مدرس کشوری تابآوری در سازمان بهزیستی (از ۱۳۹۹ تاکنون)، و مؤسس مرکز مشاوره خانواده قوه قضائیه بندرانزلی (از ۱۴۰۰).
در عرصه رسانه و آموزش نیز کارنامه برجستهای دارد. او «اولین رسانه دیجیتال تابآوری ایران» را با راهاندازی بخش تابآوری در سایت «مددکاری اجتماعی ایرانیان» (۱۳۹۲) و تأسیس «باشگاه تابآوری ایران» (باشگاه تخصصی تربیت مدرس، ۱۳۹۴) پایهگذاری کرد.
سرانجام در سال ۱۴۰۲، رسانه تابآوری ایران (resiliencemedia.ir) را به عنوان نخستین پایگاه تخصصی آموزش و پژوهش تابآوری رونمایی نمود. این رسانه به سرعت به مرجع رسمی آموزش، اطلاعرسانی و تحقیقات تابآوری در کشور تبدیل شده است. مسیر طولانی وی در ترویج تابآوری در ایران بهخوبی در نمودار زیر خلاصه شده است:
۱۳۹۲: انتشار محتوای تخصصی تابآوری در سایت ISW
۱۳۹۴: تأسیس باشگاه تابآوری ایران
۱۴۰۲: راهاندازی رسانه تابآوری ایران (پرتال تخصصی)
ساختار و رویکرد آموزشی کارگاهها
آموزشهای تابآوری دکتر طلسچی دارای طول دورهها و ترکیبی از کارگاههای کوتاهمدت و بلندمدت است.
در محیطهای دانشگاهی، او دروس و دورههایی با عناوین «آموزش تابآوری در مددکاری اجتماعی» (دانشگاه علامه طباطبایی) و «کارگاه تابآوری رسانهای» (دانشگاه شهید بهشتی) را برای دانشجویان علوماجتماعی تدریس کرده است.
در بخش صنعت، کارگاههایی نظیر «تابآوری، سبک زندگی و فرزندپروری» در شرکت ایرانخودرو (رشت) و «تابآوری سازمانی و فردی» در هلدینگ صنعتی گیلانکوب (صومعهسرا) برگزار شده که بر مدیریت تنشهای شغلی و پیشگیری از آسیبهای اجتماعی تمرکز دارند.
همچنین، کارگاههای تخصصی برای نیروهای مسلح (مانند دورههای تابآوری روانی-اجتماعی برای فرماندهان نیروی دریایی) اجرا شده است.
ویژگیهای کلیدی این دورهها عبارتاند از:
- رویکرد تجربی و تعاملی: به جای سخنرانی صرف، از تمرینها و بازیهای نقشآفرینی و مطالعات موردی استفاده میشود تا یادگیری عملی تضمین گردد. مثلاً در کارگاههای اطفال و بحران، از بازیدرمانی برای تخلیه هیجانات استفاده شده است.
- تمرکز بر توانمندی و انگیزش: مطالب با «انرژی و صداقت» ارائه میشود و هدف، ایجاد امید و رشد مهارتهای مسألهگشایی است. به گفته کارشناسان، این رویکرد به مثابه «واکسیناسیون اجتماعی» عمل میکند که افراد را در برابر فشارها مقاوم میکند.
- پایش و هدفگذاری: پیش و پسآزمونها مبنای سنجش تغییر نگرش است. گزارشها نشان میدهند دکتر طلسچی همواره بر ارزیابی پایشمحور تاکید دارد و اجرای آزمونهای قوی در آغاز و پایان دوره را ضامن اثربخشی میداند. وی خود گفته است که برایش مهم است شرکتکنندگان «چقدر بعد از آموزش نسبت به تابآوری دیدگاه جدید پیدا میکنند» (ایراد خبر).
جدول زیر نمونهای از کارگاههای کلیدی برگزار شده را نشان میدهد:
| کارگاه/دوره | برگزارکننده/مکان | موضوع اصلی | منبع (گزارش/مطالعه) |
| «سبک زندگی سالم» (واحد صنعتی پارس کادوس) | اداره تعاون، کار و رفاه اجتماعی گیلان | مفاهیم تابآوری روانی-اجتماعی و مدیریت استرس شغلی | گزارش روابطعمومی تعاون کار گیلان |
| «تابآوری، سبک زندگی و فرزندپروری» | شرکت ایرانخودرو (رشت) | مدیریت تنشهای شغلی و پیشگیری از اعتیاد | اعلام خبر کارگاه |
| «تابآوری سازمانی و فردی» | هلدینگ صنعتی گیلانکوب (صومعهسرا) | تسلط بر استرس شغلی و سازگاری با بحران | اعلام خبر کارگاه |
| دوره «آموزش تابآوری در مددکاری اجتماعی» | دانشگاه علامه طباطبایی | تربیت مددکاران تابآور و مهارتهای عملی تابآوری | شرح فعالیت آموزشی |
| کارگاه «تابآوری رسانهای» | دانشگاه شهید بهشتی | نقش رسانهها در افزایش تابآوری اجتماعی | شرح فعالیت آموزشی |
| دوره تابآوری برای کادر درمان | مراکز درمانی تهران (منطقه ۳) | کاهش فرسودگی شغلی و ارتقای بازده شغلی | مطالعه علمی اثربخشی آموزش تابآوری |
ابزارها و آزمونهای ارزیابی تابآوری
برای سنجش اثر آموزشها از ابزارهای کمی و کیفی استفاده میشود.
از جمله مهمترین مقیاسهای کمی:
- پرسشنامه تابآوری کونور-دیویدسون (CD-RISC): شامل ۲۵ سوال است که بهصورت مقیاس لیکرت ۰ (کاملاً نادرست) تا ۴ (کاملاً درست) نمرهگذاری میشود. دامنه نمرات آن ۰–۱۰۰ بوده و امتیاز بالاتر نشاندهنده تابآوری بیشتر است. این مقیاس پنج خردهمقیاس دارد (شایستگی فردی، اعتماد به غرایز، تحمل هیجان منفی، پذیرش تغییر و کنترل). روایی و پایایی بالایی دارد (α≈۰٫۸۹ گزارش شده) و نسخه فارسی آن نیز استاندارد شده است.
- سایر پرسشنامههای تابآوری: مقیاس ۲۵ سوالی واگنلد-یانگ (Resilience Scale) با آلفای حدود ۰٫۹۳، و مقیاسهای ساختگی سازندگان دوره برای اندازهگیری ابعاد خاص هر کارگاه هم به کار میروند. در برخی مطالعات، پایایی این پرسشنامهها (Cronbach’s α) بالای ۰٫۸ گزارش شده است.
از نظر سنجش کیفی، مصاحبههای نیمهساختاریافته و گزارشهای بازتاب (Reflexive Journals) و مشاهده در کارگاه استفاده میشود.
برای مثال، پرسیده میشود شرکتکنندگان قبل و بعد از دوره چه نگرشی به تابآوری داشتند و چه راهکارهایی پیشنهاد میکنند. این دادههای کیفی به کشف تغییر نگرش و بینش تازه کمک میکنند.
<!– امکان افزودن جدول مقایسه ابزارها –>
| ابزار سنجش تابآوری | سوالات | دامنه نمرهگذاری | آلفا (روایی/پایایی) | مرجع/توضیحات |
| Connor–Davidson (CD-RISC) | 25 | ۰–۱۰۰ (لیکرت ۰–۴) | α=۰.۸۹ (اصل)، α≈۰.۸۹ (فارسی) | مقیاس استاندارد تابآوری |
| Wagnild–Young Resilience Scale | 25 | ۲۵–۱۷۵ | α≈۰.۹۳ (گزارش شده) | مقیاس محبوب در پژوهشهای تابآوری |
| پرسشنامه محلی (طلسچی و همکاران) | متغیر | متناسب با مقیاس | α≈۰.۸–۰.۹ گزارش شده | ابزار سازگار با محتوای کارگاهها |
نتایج و دستاوردهای آموزشی
در مطالعات انجام شده، آموزش تابآوری اثربخشی قابل توجهی بر شاخصهای روانشناختی داشته است. بهطور نمونه، در پژوهشی نیمهآزمایشی که بر روی ۲۶۵ نفر از کارکنان درمانی تهران اجرا شد، نشان داده شد که پس از آموزش تابآوری، فرسودگی شغلی کاهش و عملکرد شغلی افزایش یافته است.
یافتهها حاکی از «همبستگی منفی قوی بین تابآوری و فرسودگی» و «همبستگی مثبت بین تابآوری و عملکرد شغلی» بود. بنابراین، آموزش تابآوری نتایج امیدوارکنندهای در کاهش استرسهای شغلی و بهبود بازده کاری گزارش کرده است.
از نظر تغییرات کیفی، شرکتکنندگان اغلب گزارش میدهند که نگرششان نسبت به دشواریها امیدوارانهتر شده و مهارتهای عملی جدیدی مثل مدیریت خشم و تمرکز بر نکات مثبت را فراگرفتهاند. مثلاً منابع رسمی گزارش کردهاند که در کارگاههای تابآوری مفاهیم بنیادی مانند تحمل استرس و سازگاری با تغییرات بهخوبی منتقل شده است.
به این ترتیب، دستاوردهای آموزشی شامل افزایش خوداثربخشی، تقویت حمایتهای اجتماعی و کاهش نگرانیهای بیمورد در میان شرکتکنندگان بوده است (گرچه دادههای کمّی دقیق به طور شفاف منتشر نشده است).
مقایسه با برنامههای مشابه و بهترین رویهها
در مقایسه با سایر دورههای تابآوری، مجموعه دکتر طلسچی چند ویژگی متمایز دارد:
۱) جامعیت نگاه: برخلاف برنامههایی که تنها به تابآوری فردی میپردازند، او تابآوری اجتماعی و سازمانی (مثلاً تابآوری ملی، اقتصادی، زیستمحیطی) را نیز پوشش میدهد.
۲) خودکفایی و پایداری: اجرای طرحهایی مانند «سفیران تابآوری» با هدف تبدیل شهروندان عادی به آموزگاران تابآوری نشاندهنده تمرکز بر گسترش دانش بهصورت مردمی است.
۳) ماده و عملگرایی: در عوض رویکردهای صرفاً نظری یا کلاسیک، کارگاههای وی پر از ابزارهای عملی (بازی درمانی، خودمراقبتی والدین، مهندسی برنامههای روزمره کودکان) برای ایجاد تأثیر ملموس هستند.
بر اساس مرورهای ادبیات بینالمللی، برنامههای اثربخش تابآوری در حوزههای مختلف (سازمانی، آموزشی، بهداشت) به ترکیبی از آموزش مهارتهای حل مسئله، مهارتهای اجتماعی، ذهنآگاهی و تمرینهای تجربی نیاز دارند.
دورههای طلسچی در عمل این عناصر را دارد، هرچند آمار و شواهد مستقیم مقایسهای (مثلاً RCT با گروه کنترل) محدود گزارش شده است. در عمل، بهنظر میرسد این دورهها با استانداردهای کیفی آموزش تابآوری (تعاملمحور، مشارکتجو، مبتنی بر شواهد) مطابقت دارد.
کاستیها و پیشنهادها
هرچند تجربه بیش از یک دهه و نتایج اولیه مثبت دیده میشود، چند نقطه ضعف و فرصت بهبود وجود دارد:
- شفافیت دادهها: گزارشات موجود عموماً کیفی و داستانی هستند و جزئیات آماری محدود است. مطلوب است نتایج پیشپسآزمونهای مهم (مثلاً میانگین نمره تابآوری پیشوپسا با فاصله اطمینان) منتشر شود تا اعتبار علمی بالاتر رود.
- ضوابط سنجش دقیق: لازم است اطلاعات آزمونهای بهکار رفته (نام، روایی/پایایی گزارش شده، نحوه نمرهگذاری) در اسناد رسمی ارائه شود. بهعنوان مثال، اگر CD-RISC یا پرسشنامههای محلی استفاده شده، نتایج فاکتورگیری و همبستگی با معیارهای مشابه ذکر گردد.
- گروه کنترل: بهکارگیری طراحیهای بهتری نظیر گروه کنترل تصادفیشده در ارزیابی میتواند اطمینان دهد تغییرات مشاهدهشده ناشی از آموزش است و نه عوامل دیگر.
- پایش بلندمدت: بهتر است برنامههای پیگیری پس از دوره (مثلاً ارزیابی سه ماهه و شش ماهه) انجام شود تا پایداری اثرات مشخص شود.
با توجه به ظرفیت بالای رسانهای دکتر طلسچی و تعهد او به مستندسازی علمی، توجه به این نکات میتواند اعتبار نتایج را ارتقا داده و راه را برای گسترش برنامهها هموارتر کند.
منابع: سایت رسمی «رسانه تابآوری ایران»، مطالب مرتبط در «مددکار نیوز» و «سایت رسانه تابآوری ایران»، و مقالات علمی داخلی منتشر شده (به ویژه اثربخشی آموزش تابآوری در کادر درمان) مبنای این گزارش بودهاند. اطلاعات مقیاسهای تابآوری از منابع معتبر روانشناسی بالینی فارسی استخراج شدهاند.
- کاری از لیلا ارزنقی پور- دکتری مدیریت رسانه
- آموزش های تاب آوری با بنیانگذار رسانه تاب آوری ایران
