پیششرطهای کلیدی تحقق موفقیتآمیز طرح سلام محله
بر اساس الگوهای بومی و اسناد بالادستی نهادهای اجتماعی ایران، پیششرطها و نقشه راه موفقیت این طرح
پایگاه خبری مددکار نیوز: طرح «سلام محله» (سلامت اجتماعی محلهمحور) یکی از کلیدیترین مدلهای مداخلهای در بافت شهری ایران است که با هدف ارتقای کیفیت زندگی، کاهش آسیبهای اجتماعی و افزایش تابآوری جامعه محلی طراحی شده است.
موفقیت این طرح در گرو عبور از مدلهای سنتیِ «خدمترسانی یکسویه» و حرکت به سمت «مشارکت فعال مردمی» است.
در ادامه، بر اساس الگوهای بومی و اسناد بالادستی نهادهای اجتماعی ایران، پیششرطها و نقشه راه موفقیت این طرح در یک مقاله جامع بررسی میشود.
پیششرطهای کلیدی برای تحقق موفقیتآمیز طرح سلام محله
بدون وجود زیرساختهای زیر، طرحهای محلهمحور معمولاً به پروژههایی ویترینی و کوتاهمدت تبدیل میشوند:
الف) شناسایی و جلب اعتماد گروههای مرجع محلی
هر محله دارای یک هندسه قدرت نانوشته است. پیششرط اصلی، شناسایی معتمدین، ریشسفیدان، هیئتهای مذهبی و جوانان بانفوذ است. اگر طرح از سوی این گروهها پذیرفته نشود، بدنه محله با آن همراه نخواهد شد.
ب) پیوند میانبخشی (Intersectoral Collaboration)
سلامت اجتماعی صرفاً وظیفه شهرداری یا بهزیستی نیست. موفقیت طرح منوط به ایجاد یک کمیته مشترک با حضور نمایندگان آموزش و پرورش، نیروی انتظامی، مراکز بهداشت و ستاد مبارزه با مواد مخدر است تا از موازیکاری جلوگیری شود.
ج) وجود پایگاههای فیزیکی در دسترس (خانههای سلامت/سراهای محله)
طرح «سلام محله» نباید در اتاقهای اداری محصور بماند. وجود یک فضای فیزیکی امن و صمیمی در دل محله که مردم آن را متعلق به خود بدانند، پیششرط عملیاتی شدن تعاملات است.
استراتژیهای اجرایی برای دستیابی به خروجی مطلوب
برای اینکه طرح از سطح «توزیع بروشور» به سطح «تغییر رفتار اجتماعی» برسد، پیمودن گامهای زیر ضروری است:
نقشهکشی آسیبها و ظرفیتها (Social Mapping)
موفقیت در محلهمحوری با نگاه عمومی حاصل نمیشود. هر محله نسخه خاص خود را میطلبد.
گام اجرایی: تیمهای تسهیلگر باید با مشارکت مردم، «نقشه آسیبهای محله» (مانند نقاط ناامن، مراکز تجمع معتادان و…) و «نقشه ظرفیتها» (مانند فضاهای خالی، افراد متخصص داوطلب) را ترسیم کنند.
مدل «تسهیلگری» به جای «ریاست»
نهادهای دولتی نباید رئیس طرح باشند، بلکه باید نقش تسهیلگر را ایفا کنند. موفقیت زمانی رخ میدهد که مردم محله احساس کنند طرح متعلق به خودشان است.
مثال: به جای اینکه سازمان برای محله کلاس آموزشی بگذارد، باید از بین خودِ ساکنین افرادی را آموزش دهد (مدل رابطین سلامت) تا آنها به همسایگان خود آموزش دهند.
اولویتبندی بر اساس نیازهای واقعی (نه دستوری)
گاهی اولویت سازمان، «کاهش اعتیاد» است، اما دغدغه اصلی مردم محله «نبود روشنایی در پارک» یا «فقدان فضای بازی کودکان» است. شروع طرح با حلِ دغدغههای ملموس مردم، «پذیرش اجتماعی» را به شدت افزایش میدهد.
ویژگیهای یک طرح «سلام محله» موفق و پویا
طرحی که به بلوغ رسیده باشد، دارای ویژگیهای زیر است:
پایداری (Sustainability): حتی با اتمام بودجه دولتی، گروههای محلی به صورت داوطلبانه فعالیتها را ادامه میدهند.
شفافیت مالی و عملکردی: گزارش اقدامات به صورت مرتب در مساجد یا گروههای مجازی محله به اطلاع مردم میرسد.
توانمندسازی گروههای آسیبپذیر: تمرکز ویژه بر کودکان، زنان سرپرست خانوار و سالمندان محله برای خروج از انزوای اجتماعی.
موانع موفقیت و چالشهای رایج در ایران
بر اساس تجربیات موجود در رسانههای نهادهای اجتماعی، دو مانع بزرگ همواره وجود دارد:
برخورد پروژهای: نگاه به سلام محله به عنوان یک پروژه که باید در بازه زمانی خاص تمام شود، مهلک است. سلامت اجتماعی یک «فرآیند مستمر» است.
فرمالیسم (تشریفات اداری): درگیری در پیچ و خم گزارشهای کاغذی و آمارسازیهای صوری، روحِ محلهمحوری را از بین میبرد.
نتیجهگیری: عبور از «سلام» به «سرانجام»
موفقیت طرح «سلام محله» در ایران، در گرو بازتعریف رابطه دولت و شهروند است.
زمانی که ساکنان یک محله از یک «جمعیت هدف» به «سیاستگذاران محلی» تبدیل شوند، سلامت اجتماعی به صورت خودکار محقق خواهد شد.
قدرت واقعی در این طرح، در دستان مددکاران و تسهیلگرانی است که بتوانند از پتانسیلهای پنهانِ «کوچه پس کوچهها» برای ساختن جامعهای سالمتر استفاده کنند.
