سرمایه اجتماعی؛ سنگر پایدار جامعه در برابر امواج بحران
تحلیل «مددکار نیوز» از رویکرد جدید معاونت سلامت اجتماعی بهزیستی
تهران – مددکار نیوز – در روزهای اخیر، فضای سیاستگذاری اجتماعی کشور شاهد یک چرخش گفتمانی مهم و واقعبینانه بوده است. معاونت سلامت اجتماعی سازمان بهزیستی کشور در جریان گفتوگوهای تخصصی خود (مورخ ۱۹ اردیبهشت ۱۴۰۵)، با دست گذاشتن بر روی یکی از حیاتیترین چالشهای روز جامعه، هشدارها و در عین حال راهکارهای بنیادینی را مطرح کرده است که تامل در آنها برای جامعه مددکاری و فعالان اجتماعی از اهمیت بالایی برخوردار است.
این موضعگیری که به سرعت به یکی از خبرهای کلیدی حوزه رفاه و سلامت اجتماعی تبدیل شده، بر یک معادله مستقیم دست گذاشته است: رابطه مستقیم میان فرسایش اقتصادی و تحلیل رفتن سرمایه روانی جامعه.
در ادامه، ابعاد این موضعگیری راهبردی را در سه محور کلیدی بررسی میکنیم:
هشدار نسبت به تحلیل رفتن «سرمایه روانی» جامعه
معاونت سلامت اجتماعی بهزیستی با رویکردی آسیبشناسانه، صراحتاً اعلام کرده است که تداوم بحرانهای اقتصادی و اجتماعی، دیگر تنها یک چالش معیشتی نیست، بلکه به طور مستقیم روان و توان تکاپوی جامعه را هدف قرار داده است.
نکته کلیدی: تداوم فشارهای ساختاری، ظرفیت روانی تکتک افراد جامعه را مستهلک میکند. این فرسایش روانی در صورت عدم مداخله ساختاری، میتواند به بیتفاوتی اجتماعی، کاهش آستانه تحمل و در نهایت تضعیف پیوندهای درونجامعهای منجر شود.
عبور از شعارزدگی؛ تابآوری به مثابه یک «محصول ساختاری»
یکی از ارزشمندترین فرازهای این گفتگو، تعریفی است که از مفهوم «تابآوری» ارائه شده است. سالهاست که در ادبیات اجتماعی، تابآوری به اشتباه به عنوان یک «تکلیف فردی» یا یک «شعار اخلاقی» (به معنای تحملِ صرفِ سختیها) معرفی شده است.
اما معاونت سلامت اجتماعی بهزیستی با رد این نگاه تقلیلگرایانه، تأکید کرده است که تابآوری اجتماعی:
- یک شعار یا توصیه اخلاقی نیست.
- محصول مستقیم سیاستگذاری درست و کلان دولتی است.
- تنها در بستری از سرمایه اجتماعی پایدار و توانمندسازی واقعی فردی شکل میگیرد.
به زبان ساده، نمیتوان از جامعهای که ساختارهای حمایتی ضعیفی دارد و بستر لازم برای توانمندسازی در اختیارش نیست، انتظار تابآوری داشت. تابآوری، خروجی و دستاوردِ سیاستهای عادلانه و حمایتگر است.
نسل جوان و نهادهای مدنی؛ حلقههای واسط نجاتبخش
در بخش دیگری از این تحلیل، به لزوم بازسازی اعتماد و پیوند میان جامعه و نهادهای رسمی اشاره شده است. در این میان، دو بازوی محرک به عنوان فرشتگان نجات در بحرانهای کلان معرفی شدهاند:
- نسل جوان: به عنوان نیروی پیشران، نوآور و انگیزشی جامعه.
- تشکلهای مردمی و نهادهای مدنی: به عنوان شبکههای مویرگی اتصال جامعه به حاکمیت.
از دیدگاه معاونت بهزیستی، عبور از بحرانهای کلان اقتصادی و اجتماعی بدون واسطهگری این تشکلها ممکن نیست؛ چرا که نهادهای مدنی به دلیل حضور بیواسطه در بطن جامعه، زبان مشترک مردم و سیاستگذاران هستند.
دیدگاه مددکار نیوز: وظیفه امروز جامعه مددکاری چیست؟
موضعگیری اخیر معاونت سلامت اجتماعی بهزیستی، پالسهای مثبتی را صادر میکند که نشاندهنده درک عمیقتر پدیدههای اجتماعی در سطوح مدیریتی است.
واقعیت این است که سرمایه اجتماعی، ضامن تابآوری در بحران است. جامعهای که به نهادهای خود اعتماد داشته باشد و احساس کند صدای او شنیده میشود، در برابر سختترین تکانههای اقتصادی نیز انسجام خود را حفظ میکند.
برای ما در صنف مددکاری اجتماعی، این رویکرد یک معنای واضح دارد: تمرکز بر مددکاری جامعهای و ساختاری.
ما باید فراتر از مداخلات فردی و تسکینی، به دنبال تقویت شبکههای محلی، حمایت از تشکلهای جوانان و مطالبهگری برای سیاستگذاریهای ساختاری باشیم که خروجی آنها تولید «امید» و «سرمایه اجتماعی» است. تنها در این صورت است که میتوان به تابآور شدن جامعه در برابر طوفان بحرانها دل بست.
