مدیریت مورد در مددکاری اجتماعی اعتیاد
مدیریت مورد در حوزه اعتیاد، گذار از "توزیعکننده سبد کالا" به "مدیر تغییر" است
مدیریت مورد در مددکاری اجتماعی اعتیاد
در رویکردهای سنتی، درمان اعتیاد اغلب به “سمزدایی” محدود میشد. اما تجربه نشان داده است که قطع مصرف تنها ۱۰ درصد از مسیر بهبودی است.
۹۰ درصد باقیمانده، مربوط به بازگشت فرد به جامعه و بازیابی هویت انسانی اوست. اینجاست که مدیریت مورد به عنوان پل میان درمان طبی و زیست اجتماعی وارد عمل میشود.
فلسفه و ضرورت مدیریت مورد در اعتیاد
بیماران دچار سوءمصرف مواد، معمولاً با کوهی از مشکلات همزمان (Dual Diagnosis) روبرو هستند: بیکاری، طرد خانوادگی، پروندههای قضایی، بیماریهای عفونی و اختلالات روانی.
پروتکل مدیریت مورد بر این اصل استوار است که “یک مددکار، مسئول پیوند دادن مراجع به شبکهای از خدمات است” تا فرد در هزارتوی سازمانها سردرگم نشود.
مراحل اجرایی پروتکل مدیریت مورد
پروتکلهای تخصصی مدیریت مورد در ایران (مطابق با استانداردهای سازمان بهزیستی و وزارت بهداشت) شامل گامهای زیر است:
گام اول: شناسایی و برقراری رابطه حرفهای (Engagement)
در اعتیاد، مراجعان معمولاً نسبت به سیستمهای درمانی بیاعتماد هستند. مددکار باید با رویکردی غیرقضاوتی، “اتحاد درمانی” ایجاد کند. در این مرحله، انگیزه مراجع برای تغییر سنجیده میشود.
گام دوم: ارزیابی همهجانبه (Bio-Psycho-Social Assessment)
این بخش حیاتیترین جزء پروتکل است. مددکار تنها به تاریخچه مصرف مواد اکتفا نمیکند، بلکه ابعاد زیر را بررسی میکند:
وضعیت سلامت: ابتلا به HIV، هپاتیت یا بیماریهای مزمن.
شبکه حمایتی: آیا خانواده فرد را پذیرفته است یا خیر؟
مهارتهای شغلی: توانایی فرد برای کسب درآمد حلال.
وضعیت اسکان: داشتن سرپناه امن که فرد را از پاتوقهای مصرف دور نگه دارد.
گام سوم: تدوین نقشه خدمت (Service Plan)
بر اساس ارزیابی، یک برنامه زمانبندی شده با مشارکت خود مراجع نوشته میشود.
اهداف باید SMART (مشخص، قابل اندازهگیری، دستیافتنی، مرتبط و زماندار) باشند. برای مثال: “اخذ مدارک شناسایی در ماه اول” یا “شرکت در کلاسهای فنیوحرفهای در ماه سوم”.
گام چهارم: ارجاع و هماهنگی (Referral & Coordination)
مددکار مورد (Case Manager) نقش “وکیل مراجع” را ایفا میکند. او با مراکز درمانی، سازمان فنیوحرفهای، خیرین و مراجع قضایی تماس میگیرد تا مسیر خدمترسانی را هموار کند.
گام پنجم: پایش و پیگیری (Monitoring)
پروتکلهای نوین بر پیگیری پس از ترخیص تاکید دارند. مددکار باید به صورت دورهای (هفتگی یا ماهانه) وضعیت ماندگاری در درمان و لغزشهای احتمالی را بررسی کرده و در صورت نیاز، برنامه را بازنگری کند.
مؤلفههای کلیدی در پروتکلهای تخصصی ایران
در ایران، مدیریت مورد در اعتیاد بر چند محور اساسی متمرکز شده است که آن را از مددکاری عمومی متمایز میکند:
الف) مدیریت وسوسه و پیشگیری از لغزش (Relapse Prevention)
مددکار به مراجع کمک میکند تا “محرکها” (افراد، مکانها و احساسات تنشزا) را شناسایی کند. در پروتکل، استراتژیهای مقابلهای برای لحظات بحرانی پیشبینی میشود.
ب) کار با خانواده (Family Therapy)
اعتیاد یک بیماری خانوادگی است. پروتکلهای ایرانی بر آموزش خانواده برای خروج از نقش “تسهیلگر” یا “کنترلگر افراطی” تاکید دارند تا محیط خانه به فضایی امن برای بهبودی تبدیل شود.
ج) توانمندسازی اقتصادی و اشتغال
بدون شغل، احتمال بازگشت به اعتیاد بیش از ۸۰ درصد است.
مدیریت مورد در این بخش بر اتصال به کارآفرینان اجتماعی و دریافت وامهای خوداشتغالی تمرکز دارد.
چالشهای اجرای پروتکلها در ساختار فعلی
با وجود تبیین پروتکلهای دقیق، اجرای آنها با موانعی روبروست:
کمبود بودجه سرانهای: مدیریت هر مورد هزینه بالایی برای پیگیری و ایاب و ذهاب دارد که گاهی تامین نمیشود.
بار کاری بالای مددکاران: وقتی یک مددکار مسئول ۱۰۰ پرونده باشد، کیفیت مدیریت مورد به شدت افت میکند.
ضعف در شبکه ارجاع: گاهی مددکار مراجع را ارجاع میدهد، اما سازمان مقصد همکاری لازم را انجام نمیدهد.
نتیجهگیری و افقهای نوین
مدیریت مورد در حوزه اعتیاد، گذار از “توزیعکننده سبد کالا” به “مدیر تغییر” است.
پروتکلهای تخصصی به ما میآموزند که درمان اعتیاد در اتاق پزشک تمام نمیشود، بلکه در بطن جامعه و با بازگشت کرامت انسانی فرد آغاز میگردد.
رشد این رویکرد در ایران، مستلزم تقویت تشکلهای صنفی مددکاری و پذیرش این تخصص در تمامی لایههای سیاستگذاری مبارزه با مواد مخدر است.
