رسالت سمنها در مسیر کاهش آلام اجتماعی پساجنگ
جنگ، پدیدهای ویرانگر است که نه تنها جان و مال انسانها را میگیرد، بلکه زخمهای عمیقی بر روان و ساختار اجتماعی جوامع بر جای میگذارد.
در تفسیری که برای این مقاله در نظر گرفته شده است، دوران “پساجنگ” به هر دورهای اطلاق میشود که در آن آتشبس برقرار است، حتی اگر این آتشبس موقتی و ناپایدار باشد.
این تعریف، اهمیت نقشآفرینی سریع و مؤثر نهادهای اجتماعی را در هر وقفه در درگیریها دوچندان میکند تا از تشدید آلام و ایجاد آسیبهای مزمن جلوگیری شود.
در این میان، سازمانهای مردمنهاد (سمنها) به دلیل ماهیت انعطافپذیر، مردمی و غیرسیاسی خود، رسالتی خطیر در کاهش آلام اجتماعی در این دورانهای حساس بر عهده دارند.
چرا سازمانهای مردمنهاد؟ ویژگیهای منحصر به فرد در شرایط پساجنگ
سمنها دارای ویژگیهایی هستند که آنها را برای فعالیت در شرایط پساجنگ، حتی با تعریف آتشبس، به بازیگرانی کلیدی تبدیل میکند:
- سرعت عمل و انعطافپذیری: سمنها معمولاً کمتر از نهادهای دولتی مقید به بوروکراسی پیچیده هستند و میتوانند با سرعت بیشتری در مناطق آسیبدیده حضور یافته و برنامههای خود را با شرایط متغیر آتشبس تطبیق دهند.
- اعتماد مردمی و مشروعیت محلی: ریشههای مردمی سمنها غالباً باعث میشود که از اعتماد و پذیرش بیشتری در میان جوامع محلی برخوردار باشند، کیفیتی که در دوران آشفتگی و بیاعتمادی پس از جنگ بسیار حیاتی است.
- تخصص و تمرکز: بسیاری از سمنها در زمینههای خاصی مانند حمایت رواناجتماعی، آموزش، بهداشت، توانمندسازی زنان یا کودکان فعال هستند که این تخصصگرایی، به ارائه خدمات کارآمدتر کمک میکند.
- شبکهسازی و بسیج منابع: سمنها قادرند منابع انسانی (داوطلبان) و مالی (کمکهای مردمی و بینالمللی) را بسیج کرده و شبکههای حمایتی ایجاد کنند که در شرایط جنگ و پس از آن، دولتها به تنهایی از عهده آن برنمیآیند.
- پل ارتباطی بین مردم و دولت/نهادهای بینالمللی: سمنها میتوانند به عنوان واسطهای میان جوامع آسیبدیده و نهادهای رسمی یا کمکرسانان بینالمللی عمل کنند و صدای نیازهای محلی را به گوش تصمیمگیرندگان برسانند.
رسالت سازمانهای مردمنهاد ایران در کاهش آلام اجتماعی در دوران پساجنگ (آتشبس)
با توجه به تعریف ارائه شده از پساجنگ، رسالت سمنها در این مرحله شامل ابعاد گستردهای میشود:
- حمایتهای رواناجتماعی و روانی: تسکین تروماها و اختلالات استرس پس از حادثه (PTSD): جنگ، حتی در دوران آتشبس، بار روانی سنگینی بر دوش افراد میگذارد. سمنها میتوانند با اعزام روانشناسان، مشاوران و مددکاران اجتماعی، خدمات مشاوره فردی و گروهی، ایجاد فضاهای امن برای گفتوگو و تخلیه هیجانی، و برگزاری کارگاههای مدیریت استرس، به کاهش علائم PTSD و دیگر اختلالات روانی کمک کنند. تمرکز ویژه بر کودکان، زنان (به ویژه کسانی که تجربه خشونت داشتهاند) و سربازان بازگشته، ضروری است. کاهش اضطراب و ناامنی: ناپایداری آتشبس میتواند منجر به اضطراب مداوم شود. سمنها با ایجاد حس همبستگی و ارائه اطلاعات صحیح و قابل اعتماد، در کاهش این اضطراب نقش دارند. پرداختن به سوگ و داغدیدگی: کمک به خانوادههای داغدیده برای کنار آمدن با فقدان عزیزانشان، از طریق گروههای حمایتی و مشاورههای تخصصی.
- کمکهای بشردوستانه و بهبود معیشت: تأمین نیازهای اولیه: در دوران آتشبس، ممکن است دسترسی به غذا، آب سالم، سرپناه و دارو همچنان با مشکل مواجه باشد. سمنها میتوانند با توزیع کمکهای اولیه، راهاندازی آشپزخانههای سیار، احداث سرپناههای موقت و تأمین دارو، به رفع نیازهای فوری کمک کنند. بازسازی زیرساختهای حداقلی: مشارکت در بازسازی جزئی و فوری زیرساختهای حیاتی مانند ترمیم منابع آب، راهها یا مدارس کوچک، به منظور ایجاد امید و بازگشت حداقلی زندگی به حالت عادی. حمایت از معیشتهای پایدار: ارائه آموزشهای فنی و حرفهای، تسهیل در ایجاد کسبوکارهای کوچک و مشاغل خانگی، و ارائه وامهای خرد، میتواند به بازگشت افراد به فعالیتهای اقتصادی و کاهش وابستگی به کمکهای خارجی در دوران آتشبس کمک کند. این امر به ویژه برای زنان سرپرست خانوار و جوانان حائز اهمیت است.
- توانمندسازی و همبستگی اجتماعی: تقویت سرمایه اجتماعی و اعتماد: جنگ اعتماد را خدشهدار میکند. سمنها میتوانند با برگزاری فعالیتهای مشارکتی، ورزشی، هنری و فرهنگی در سطح محلی (نهادی مبتنی بر محله)، به بازسازی اعتماد متقابل و تقویت همبستگی در میان گروههای مختلف کمک کنند. آموزش مهارتهای زندگی و حل مسالمتآمیز منازعات: ارائه کارگاههایی برای کنترل خشم، مهارتهای ارتباطی و مذاکره میتواند از تشدید خشونتهای درونجامعهای جلوگیری کند. حمایت از گروههای آسیبپذیر: تمرکز ویژه بر حمایت از زنان، کودکان، معلولان جنگی، سالمندان و اقلیتها که در دوران جنگ و پس از آن آسیبپذیری بیشتری دارند. این حمایت شامل فراهم آوردن دسترسی به خدمات آموزشی، بهداشتی و حقوقی است.
- آگاهیبخشی و ترویج صلح: مبارزه با شایعات و دیساینفورمیشن: در دوران آتشبس ناپایدار، شایعات میتوانند به سرعت گسترش یافته و آشفتگی ایجاد کنند. سمنها با انتشار اطلاعات صحیح و موثق، به کاهش این پدیده کمک میکنند. ترویج فرهنگ صلح و همدلی: از طریق برگزاری گفتمانهای صلحطلبانه، کارگاههای همدلی و برنامههای فرهنگی با محوریت همزیستی مسالمتآمیز، میتوان به کاهش تنشها و آمادهسازی جامعه برای صلح پایدار کمک کرد. مستندسازی و حافظه جمعی: سمنها میتوانند در مستندسازی رنجها و تجربیات جنگ، حفظ یاد و خاطره قربانیان، و جلوگیری از تحریف واقعیتها نقش داشته باشند.
- نظارت و مطالبهگری: نظارت بر حقوق بشر: در دوران جنگ و حتی آتشبس، نقض حقوق بشر رایج است. سمنها میتوانند با مستندسازی این موارد و اطلاعرسانی به نهادهای بینالمللی و حاکمیتی، به کاهش آنها کمک کنند. مطالبهگری از نهادهای رسمی: سمنها میتوانند با جمعآوری اطلاعات از نیازهای واقعی مردم، به عنوان صدای جوامع آسیبدیده عمل کرده و از نهادهای دولتی و بینالمللی برای تأمین این نیازها مطالبهگری کنند.
چالشها و راهکارها برای سمنهای ایران
سمنهای ایرانی نیز در انجام این رسالت با چالشهایی مواجه هستند:
- محدودیتهای مالی و منابع: دسترسی به کمکهای مالی پایدار و کافی همواره یک چالش است.
- بوروکراسی و مقررات دستوپاگیر: دخالتهای بوروکراتیک میتواند سرعت عمل سمنها را کاهش دهد.
- امنیت در مناطق درگیر: فعالیت در مناطق جنگزده، حتی در دوران آتشبس، با خطرات امنیتی همراه است.
- نیاز به آموزش و ظرفیتسازی: بسیاری از سمنها به آموزشهای تخصصی در زمینه مدیریت بحران، کمکهای رواناجتماعی و جمع آوری کمکهای مالی نیاز دارند.
راهکارها:
- افزایش همکاریها و شبکهسازی: ایجاد شبکهای قوی بین سمنها و با نهادهای دولتی و بینالمللی.
- شفافیت مالی و پاسخگویی: افزایش اعتماد عمومی از طریق شفافیت در عملکرد و گزارشدهی.
- توسعه ظرفیتهای داخلی: سرمایهگذاری در آموزش و توانمندسازی کادر سمنها.
- جلب حمایت جامعه بینالمللی: ارائه پروژههای دقیق و مستند برای جلب حمایتهای مالی خارجی.
نتیجهگیری
در دوران “پساجنگ” (با توجه به تعریف آتشبس که ابتدای این مطلب ارائه شده است) نقش و رسالت سازمانهای مردمنهاد ایران از اهمیت حیاتی برخوردار است.
این نهادها با انعطافپذیری، اعتماد مردمی و تخصص خود، میتوانند به سرعت وارد عمل شده و در کاهش آلام روانی، اجتماعی، و اقتصادی ناشی از درگیریها، و همچنین در بازسازی اعتماد و همبستگی اجتماعی، پیش از آنکه آسیبها عمیق و غیرقابل جبران شوند، نقشی بیبدیل ایفا کنند.
حمایت از این سازمانها و تسهیل فعالیتهای آنها، نه تنها به نفع جوامع آسیبدیده، بلکه ضامن صلح و ثبات پایدار در بلندمدت خواهد بود.
