راهبردهای خودمراقبتی در مددکاری اجتماعی

راهبردهای خودمراقبتی در مددکاری اجتماعی

مددکاری اجتماعی یکی از حرفه‌هایی است که با بالاترین سطح استرس شغلی، «فرسودگی هیجانی» و «خستگی ناشی از همدردی» (Compassion Fatigue) روبروست.

برای یک مددکار، خودمراقبتی (Self-Care) نه یک تجمل، بلکه یک ضرورت اخلاقی و حرفه‌ای است.

در این مقاله، بر اساس استانداردهای انجمن ملی مددکاران اجتماعی آمریکا (NASW) و فدراسیون بین‌المللی مددکاران اجتماعی (IFSW)، به بررسی جامع راهبردهای خودمراقبتی می‌پردازیم.

درک مفهوم خودمراقبتی در مددکاری اجتماعی

بر اساس دیدگاه Dr. Christina Maslach (پژوهشگر پیشرو در حوزه فرسودگی شغلی)، خودمراقبتی در مددکاری به معنای مدیریت عامدانه انرژی و سلامت روان برای حفظ کیفیت خدمات به مراجعان است.

طبق اصلاحیه کد اخلاقی NASW در سال ۲۰۲۱، خودمراقبتی اکنون به عنوان یک تعهد اخلاقی برای مددکاران شناخته می‌شود تا از آسیب به مراجعان ناشی از نقص در عملکرد مددکار جلوگیری شود.

ابعاد پنج‌گانه راهبردهای خودمراقبتی

یک مدل جامع که توسط دانشگاه Buffalo (پیشرو در ترویج خودمراقبتی) ارائه شده، این راهبردها را به پنج حوزه تقسیم می‌کند:

الف) خودمراقبتی جسمانی (Physical Self-Care)

جسم سالم زیربنای روان تاب‌آور است. راهکارهای کلیدی عبارتند از:

• بهداشت خواب: حفظ ریتم شبانه‌روزی برای ترمیم سلول‌های عصبی.

• تغذیه هوشمند: پرهیز از مصرف بیش از حد کافئین و شکر که اضطراب را تشدید می‌کنند.

• فعالیت بدنی منظم: ورزش به عنوان ابزاری برای تخلیه کورتیزول (هورمون استرس) انباشته شده در بدن.

ب) خودمراقبتی هیجانی و روانی (Emotional Self-Care)

مددکاران روزانه با تروماهای دست‌اول و دست‌دوم روبرو هستند.

• شفقت با خود (Self-Compassion): پذیرش این نکته که مددکار «ابرقهرمان» نیست و محدودیت‌های انسانی دارد.

• مرزگذاری (Boundary Setting): توانایی نه گفتن و جدا کردن هویت فردی از هویت حرفه‌ای.

• تخلیه هیجانی: استفاده از درمان فردی یا گروه‌های حمایتی همتایان.

ج) خودمراقبتی حرفه‌ای (Professional Self-Care)

این بعد مستقیماً با محیط کار در ارتباط است:

• نظارت (Supervision): جلسات منظم با ناظر بالینی برای بررسی تاثیر مراجعان بر روان مددکار.

• آموزش مداوم: یادگیری تکنیک‌های جدید تروما-آگاه (Trauma-Informed) که احساس کارآمدی را افزایش می‌دهد.

• تنوع در کیس‌ها: پرهیز از تمرکز صرف بر موارد بسیار سنگین و تقسیم انرژی بین کیس‌های مختلف.

د) خودمراقبتی اجتماعی (Social Self-Care)

• شبکه‌سازی با همکاران: ایجاد فضایی که در آن چالش‌های شغلی بدون قضاوت به اشتراک گذاشته شوند.

• روابط غیرکاری: گذراندن وقت با دوستان و خانواده‌ای که هیچ ارتباطی با دنیای مددکاری ندارند تا ذهن از فضای حرفه‌ای فاصله بگیرد.

ه) خودمراقبتی معنوی (Spiritual Self-Care)

این به معنای مذهب نیست، بلکه به معنای یافتن معناست:

• تمرینات ذهن‌آگاهی (Mindfulness): حضور در لحظه برای جلوگیری از نشخوار فکری درباره کیس‌های دشوار.

• ارتباط با طبیعت: مطالعات نشان می‌دهد محیط‌های سبز سطح استرس ثانویه را به شدت کاهش می‌دهند.

مدل ABC برای پیشگیری از تروما ثانویه

یکی از معتبرترین مدل‌های بین‌المللی برای خودمراقبتی، مدل ABC است که توسط متخصصان حوزه تروما پیشنهاد شده است:

1. Awareness (آگاهی): شناخت علائم هشداردهنده (تغییر در اشتها، بدبینی نسبت به دنیا، بی‌خوابی).

2. Balance (تعادل): برقراری تعادل میان کار، استراحت و تفریح.

3. Connection (ارتباط): حفظ ارتباط با خود، دیگران و یک هدف بزرگتر.

موانع خودمراقبتی در سیستم‌های حمایتی

مددکاران در مسیر خودمراقبتی با چالش‌های ساختاری روبرو هستند که در منابع خارجی تحت عنوان Organizational Resilience (تاب‌آوری سازمانی) بررسی می‌شوند:

• بار کاری بیش از حد (High Caseloads): وقتی تعداد مراجعان از ظرفیت روانی مددکار بیشتر باشد.

• فرهنگ «ایثار سمی»: محیط‌هایی که در آن خستگی مفرط نشانه تعهد کاری تلقی می‌شود.

• کمبود منابع: تلاش برای حل مشکلات مراجعان بدون ابزارهای لازم، منجر به درماندگی آموخته شده در مددکار می‌شود.

طراحی برنامه شخصی خودمراقبتی (Personal Self-Care Plan)

یک مددکار حرفه‌ای باید برنامه‌ای مکتوب داشته باشد. این برنامه شامل بخش‌های زیر است:

• فعالیت‌های روزانه: (مثلاً ۱۰ دقیقه مدیتیشن قبل از شروع کار).

• فعالیت‌های هفتگی: (مثلاً پیاده‌روی در طبیعت یا شرکت در کلاس هنری).

• استراتژی‌های اضطراری: (زمانی که یک بحران شدید در محل کار رخ می‌دهد، چه کسی را باید صدا بزنم؟).

نتیجه‌گیری: از فرسودگی تا شکوفایی

خودمراقبتی در مددکاری اجتماعی یک اقدام خودخواهانه نیست، بلکه یک استراتژی بقاست.

تحقیقات نشان می‌دهد مددکارانی که از برنامه‌های منظم خودمراقبتی پیروی می‌کنند، نه تنها عمر حرفه‌ای طولانی‌تری دارند، بلکه مداخلات بالینی مؤثرتری نیز انجام می‌دهند.

برای تغییر زندگی دیگران، ابتدا باید اکسیژن را به ریه‌های خود برسانیم.

نکته کلیدی: “You cannot pour from an empty cup” (شما نمی‌توانید از یک فنجان خالی چیزی بنوشانید).

منابع معتبر برای مطالعه بیشتر:

• National Association of Social Workers (NASW) Code of Ethics.

• University at Buffalo School of Social Work – Self-Care Starter Kit.

• Figley, C. R. (2002). Compassion Fatigue: Psychotherapists’ hit subjects.

• Self-Care in Social Work (Book by Kathleen Cox and Sue Steiner).

رسانه تاب آوری ایران