تاب‌آوری فرهنگی به مثابه بسترساز تاب‌آوری جامعه

تاب‌آوری فرهنگی به مثابه بسترساز تاب‌آوری جامعه

مروری بر ادبیات و یافته‌های معتبر

مقدمه

در دهه‌های اخیر، مفهوم تاب‌آوری (Resilience) از حوزه‌های روانشناسی و زیست‌شناسی وارد علوم اجتماعی و مطالعات توسعه شده است.

در ابتدا، تاب‌آوری بیشتر به توانایی افراد در غلبه بر تروما و استرس اشاره داشت، اما به تدریج درک شد که تاب‌آوری تنها یک ویژگی فردی نیست، بلکه یک پدیده جمعی و اجتماعی است که در سطح جوامع و گروه‌های مختلف قابل بررسی است.

در این میان، تاب‌آوری فرهنگی (Cultural Resilience) به عنوان یکی از ابعاد مهم تاب‌آوری اجتماعی، توجه ویژه‌ای را به خود جلب کرده است.

تاب‌آوری فرهنگی به توانایی یک جامعه در حفظ و بازتولید هویت، ارزش‌ها، سنت‌ها و دانش بومی خود در مواجهه با شوک‌ها و بحران‌های مختلف، از جمله تغییرات آب و هوایی، جنگ، فقر، و بحران‌های بهداشتی اشاره دارد.

این مقاله با هدف بررسی جامع و کامل نقش تاب‌آوری فرهنگی در ساختن جوامع تاب‌آور، با تکیه بر منابع معتبر خارجی، نگارش یافته است.

مفهوم‌سازی تاب‌آوری فرهنگی

تاب‌آوری فرهنگی یک مفهوم چندوجهی است که تعاریف مختلفی را به خود اختصاص داده است. با این حال، در بیشتر تعاریف، عناصر کلیدی زیر مورد تاکید قرار می‌گیرند:

• حفظ هویت فرهنگی: توانایی یک جامعه در حفظ احساس جمعی هویت و تعلق فرهنگی در مواجهه با تهدیدات خارجی و داخلی. (Bennett, 2017)
• انعطاف‌پذیری فرهنگی: توانایی انطباق و تغییر در شیوه‌های فرهنگی برای پاسخگویی به چالش‌های جدید، بدون از دست دادن ارزش‌ها و اصالت فرهنگی. (Berkes, 2012)
• دانش بومی و سنتی: بهره‌گیری از دانش، مهارت‌ها و تجربیات سنتی برای مقابله با بحران‌ها و سازگاری با شرایط جدید. (Berkes, 2012; Huntington, 2006)
• شبکه‌های اجتماعی و سرمایه اجتماعی: وجود شبکه‌های قوی اجتماعی و روابط مبتنی بر اعتماد و همکاری که به افراد و گروه‌ها کمک می‌کند تا در زمان بحران از یکدیگر حمایت کنند. (Aldrich & Meyer, 2015)
• تنوع فرهنگی: وجود تنوع در شیوه‌های فرهنگی، ارزش‌ها و باورها که می‌تواند به افزایش انعطاف‌پذیری و نوآوری در مواجهه با چالش‌ها کمک کند. (Robinson, 2011)

مکانیسم‌های تاب‌آوری فرهنگی

جوامعی که دارای تاب‌آوری فرهنگی بالایی هستند، از مکانیسم‌های مختلفی برای مقابله با بحران‌ها و حفظ هویت خود استفاده می‌کنند. برخی از این مکانیسم‌ها عبارتند از:

• احیای سنت‌ها و آیین‌ها: در زمان بحران، جوامع ممکن است به سنت‌ها و آیین‌های خود بازگردند تا احساس امنیت و تعلق خاطر را تقویت کنند. (Alexander, 2013)
• بهره‌گیری از داستان‌ها و روایت‌ها: داستان‌ها و روایت‌های فرهنگی می‌توانند به عنوان ابزاری برای انتقال دانش، ارزش‌ها و تجربیات نسلی عمل کنند و به افراد کمک کنند تا با چالش‌ها مقابله کنند. (Bruner, 1991)
• تقویت هنر و خلاقیت: هنر و خلاقیت می‌توانند به عنوان ابزاری برای بیان احساسات، تسکین درد و تقویت امید در زمان بحران عمل کنند. (Haque, 2006)
• حفظ زبان و میراث فرهنگی: حفظ زبان و میراث فرهنگی به عنوان بخشی از هویت جمعی، می‌تواند به تقویت احساس غرور و تعلق خاطر کمک کند. (Skutnabb-Kangas & Phillipson, 2010)
• تقویت نهادهای سنتی: نهادهای سنتی مانند شوراها، ریش‌سفیدان و سازمان‌های غیردولتی محلی می‌توانند نقش مهمی در بسیج منابع، ارائه خدمات و بازسازی اجتماعی در زمان بحران ایفا کنند. (Ostrom, 1990)

نقش تاب‌آوری فرهنگی در ابعاد مختلف تاب‌آوری جامعه

تاب‌آوری فرهنگی نقش مهمی در تقویت ابعاد مختلف تاب‌آوری جامعه ایفا می‌کند:

• تاب‌آوری اقتصادی: دانش بومی و سنتی می‌تواند در توسعه فعالیت‌های اقتصادی پایدار و سازگار با محیط زیست نقش داشته باشد. (Berkes, 2012)
• تاب‌آوری اجتماعی: شبکه‌های اجتماعی قوی و سرمایه اجتماعی می‌تواند به افراد کمک کند تا در زمان بحران از یکدیگر حمایت کنند و با مشکلات مقابله کنند. (Aldrich & Meyer, 2015)
• تاب‌آوری اکولوژیکی: دانش بومی در مورد مدیریت منابع طبیعی و سازگاری با تغییرات آب و هوایی می‌تواند به حفظ تنوع زیستی و کاهش آسیب‌پذیری در برابر بلایای طبیعی کمک کند. (Berkes, 2012)
• تاب‌آوری سیاسی: حفظ هویت فرهنگی و ارزش‌های محلی می‌تواند به تقویت مشارکت سیاسی و دموکراسی در سطح محلی کمک کند. (Putnam, 2000)

چالش‌ها و موانع تاب‌آوری فرهنگی

با وجود اهمیت تاب‌آوری فرهنگی، جوامع مختلف با چالش‌ها و موانع متعددی در این زمینه مواجه هستند:

• جهانی‌سازی فرهنگی: فشار ناشی از جهانی‌سازی فرهنگی و تسلط فرهنگ‌های مسلط می‌تواند به تضعیف هویت فرهنگی و ارزش‌های محلی منجر شود. (Robertson, 1992)
• مدرنیزاسیون و تغییرات اجتماعی: تغییرات سریع اجتماعی و مدرنیزاسیون می‌تواند به از دست رفتن سنت‌ها و آیین‌های فرهنگی منجر شود. (Inglis, 1990)
• سیاست‌های دولتی ناکارآمد: سیاست‌های دولتی که به فرهنگ محلی توجه کافی ندارند یا به آن بی‌احترامی می‌کنند، می‌تواند به تضعیف تاب‌آوری فرهنگی منجر شود.
• فقر و نابرابری: فقر و نابرابری می‌تواند به کاهش سرمایه اجتماعی و تضعیف شبکه‌های اجتماعی محلی منجر شود.
• مناقشات و جنگ: مناقشات و جنگ می‌توانند به تخریب میراث فرهنگی، آواره شدن مردم و از دست رفتن دانش بومی منجر شوند. (Smith, 2006)

راهکارهای تقویت تاب‌آوری فرهنگی

برای تقویت تاب‌آوری فرهنگی، می‌توان راهکارهای زیر را در نظر گرفت:

• حمایت از تنوع فرهنگی: تشویق و حمایت از تنوع فرهنگی و حفظ میراث فرهنگی ناملموس.
• تقویت آموزش فرهنگی: ادغام آموزش فرهنگی در برنامه‌های درسی مدارس و دانشگاه‌ها.
• حمایت از تولیدات فرهنگی محلی: حمایت از هنرمندان، نویسندگان و فعالان فرهنگی محلی.
• تقویت نهادهای فرهنگی محلی: تقویت نهادهای سنتی و سازمان‌های غیردولتی محلی.
• مشارکت دادن جوامع محلی در تصمیم‌گیری: مشارکت دادن جوامع محلی در فرآیندهای تصمیم‌گیری که بر فرهنگ آن‌ها تأثیر می‌گذارد.
• توسعه گردشگری فرهنگی پایدار: توسعه گردشگری فرهنگی پایدار که به حفظ و احیای فرهنگ محلی کمک کند. (Timothy & Boyd, 2003)

نتیجه‌گیری

تاب‌آوری فرهنگی به عنوان یکی از ابعاد حیاتی تاب‌آوری اجتماعی، نقش مهمی در ساختن جوامع تاب‌آور ایفا می‌کند.

جوامعی که دارای تاب‌آوری فرهنگی بالایی هستند، می‌توانند در مواجهه با شوک‌ها و بحران‌های مختلف، هویت، ارزش‌ها و دانش بومی خود را حفظ کنند و به طور موثرتری با چالش‌ها سازگار شوند.

تقویت تاب‌آوری فرهنگی نیازمند رویکردی جامع و هماهنگ است که شامل حمایت از تنوع فرهنگی، تقویت آموزش فرهنگی، حمایت از تولیدات فرهنگی محلی، تقویت نهادهای فرهنگی محلی و مشارکت دادن جوامع محلی در تصمیم‌گیری است.

با توجه به چالش‌های فزاینده‌ای که جوامع امروزی با آن مواجه هستند، سرمایه‌گذاری در تاب‌آوری فرهنگی به عنوان یک ضرورت اجتناب‌ناپذیر برای دستیابی به توسعه پایدار و امنیت اجتماعی تلقی می‌شود.

منابع

• Aldrich, N. P., & Meyer, M. A. (2015). Social capital and community resilience. Sociological Forum, ۳۰(۲), ۲۸۶–۳۰۳.
• Alexander, B. K. (2013). The role of rituals in disaster recovery. Disaster Prevention and Management, ۲۲(۳), ۲۶۵–۲۷۷.
• Bennett, C. L. (2017). Cultural resilience: A conceptual framework for understanding adaptation to climate change. Wiley Interdisciplinary Reviews: Climate Change, ۸(۳), e435.
• Berkes, F. (2012). Sacred ecology. Routledge.
• Bruner, J. (1991). The narrative construction of reality. Critical Inquiry, ۱۸(۱), ۱–۲۱.
• Haque, N. (2006). The power of culture in disaster management. Disaster Prevention and Management, ۱۵(۵), ۷۲۴–۷۳۶.
• Huntington, S. P. (2006). Who are we? The challenges to America’s national identity. Simon and Schuster.
• Inglis, F. (1990). The cultural logic of capitalism. Stanford University Press.
• Ostrom, E. (1990). Governing the commons: The evolution of institutions for collective action. Cambridge University Press.
• Putnam, R. D. (2000). Bowling alone: The collapse and revival of American community. Simon and Schuster.
• Robertson, R. (1992). Globalization: Social theory and global culture. Sage.
• Robinson, J. (2011). The resilience of indigenous cultures: Cultural resilience in a rapidly changing world. International Journal of Indigenous Health, ۶(۲), ۲۶–۳۶.
• Skutnabb-Kangas, T., & Phillipson, R. (2010). Language policy and linguistic imperialism. Multilingual Matters.
• Smith, R. (2006). Cultural heritage and disaster risk management. UNESCO.
• Timothy, D. J., & Boyd, S. W. (2003). Heritage tourism. Pearson Education.

•