بررسی سطح همبستگی اجتماعی و یاریرسانی در بحرانهای اقتصادی-اجتماعی ایران
واکاوی تضاد بین نوعدوستی و سودمحوری
پایگاه خبری مددکار نیوز: ایران در دهههای اخیر شاهد نوسانات شدید اقتصادی و بحرانهای اجتماعی متعددی بوده است. از جنگ تحمیلی و تحریمهای بینالمللی گرفته تا رکود اقتصادی، تورم افسارگسیخته، و بحرانهای طبیعی، همواره زندگی روزمره مردم را تحت تأثیر قرار دادهاند. در چنین شرایطی، واکنشهای اجتماعی، سطح همبستگی، و میزان یاریرسانی افراد به یکدیگر، به عنوان شاخصهایی از سلامت اجتماعی و تابآوری جامعه، از اهمیت بسزایی برخوردارند.
این واکاوی تحقیقی، با هدف بررسی عمیقتر این موضوع، به تحلیل سطح همبستگی اجتماعی و یاریرسانی در ایران در زمان بحرانهای اقتصادی-اجتماعی میپردازد.
تمرکز اصلی بر تضاد بین روحیه نوعدوستی و گرایش به سودمحوری، و بررسی این مسئله است که آیا در شرایط دشوار، روحیه کمکرسانی و همدلی در جامعه ایرانی غالب است یا منفعتطلبی و سودجویی بر آن چیره میشود. این پژوهش، برای انتشار در پایگاه خبری مددکار نیوز تهیه شده است.
چارچوب نظری و مفاهیم کلیدی
برای درک بهتر پدیده همبستگی اجتماعی در شرایط بحرانی، به مفاهیم و نظریات مرتبط در حوزه جامعهشناسی و مددکاری اجتماعی رجوع میکنیم:
- همبستگی اجتماعی (Social Solidarity): مطروحه توسط امیل دورکیم، اشاره به پیوندهای عاطفی و اجتماعی بین افراد در جامعه دارد. بحرانها میتوانند همبستگی اجتماعی را تقویت کنند اگر افراد احساس کنند که با همکاری و همیاری میتوانند بر مشکلات غلبه کنند.
- سرمایه اجتماعی (Social Capital): شبکههای اجتماعی، اعتماد، هنجارها، و ارزشهای مشترکی که افراد را به همکاری و یاریرسانی به یکدیگر ترغیب میکند. سرمایه اجتماعی قوی، تابآوری جامعه در برابر بحرانها را افزایش میدهد.
- رفتار نوعدوستانه (Altruism): کمک به دیگران بدون انتظار پاداش یا منفعت شخصی.
- منفعتطلبی (Self-Interest): تمایل به بهینهسازی منافع شخصی و جستجوی سود مادی.
- اقتصاد اخلاقی (Moral Economy): مجموعهای از هنجارها و ارزشهایی که بر توزیع عادلانه منابع و حمایت از آسیبپذیران در شرایط بحرانی تأکید دارد.
بررسی موردی واکنشهای اجتماعی در بحرانهای اخیر ایران
برای ارزیابی سطح همبستگی اجتماعی، به بررسی واکنشهای اجتماعی در بحرانهای اخیر ایران میپردازیم:
- بحرانهای اقتصادی دهه ۹۰ و اوایل دهه ۱۴۰۰: افزایش نرخ تورم، کاهش قدرت خرید مردم، و بیکاری گسترده، منجر به افزایش فقر و نابرابری شد. در این شرایط، شاهد افزایش فعالیتهای خیریه و کمکهای مردمی به نیازمندان بودیم.
- سیلهای ۱۳۹۸ و ۱۴۰۰: سیلهای ویرانگر در سالهای ۱۳۹۸ و ۱۴۰۰، خسارات جدی به مناطق مختلف کشور وارد کرد. در این بحرانها، مردم با جمعآوری کمکهای نقدی و غیرنقدی، ارائه خدمات داوطلبانه، و اسکان موقت آسیبدیدگان، به یاری یکدیگر شتافتند.
- زلزله کرمانشاه ۱۳۹۶: زلزله کرمانشاه در سال ۱۳۹۶، فاجعهای انسانی بزرگ را رقم زد. در این شرایط، مردم سراسر کشور با ارسال کمکهای نقدی و غیرنقدی، دارو، غذا، و پوشاک، به یاری آسیبدیدگان شتافتند. داوطلبانه حضور مردم برای امدادرسانی در مناطق زلزله زده، نشاندهنده همبستگی اجتماعی بالایی بود.
- شیوع بیماری کرونا (۱۳۹۹- ۱۴۰۰): همهگیری کرونا، ضربه شدیدی به اقتصاد و بهداشت عمومی وارد کرد. در این دوران، مردم با رعایت پروتکلهای بهداشتی، اهدای ماسک و مواد ضدعفونیکننده، حمایت از کادر درمان، و کمکهای مالی به نیازمندان، نقش مهمی در مقابله با بیماری ایفا کردند.
ارزیابی سطح همبستگی اجتماعی: یافتهها و چالشها
بررسی موارد فوق نشان میدهد که در شرایط بحران، سطح همبستگی اجتماعی در جامعه ایرانی افزایش مییابد. مردم به طور خودجوش به یاری یکدیگر میشتابند و در فعالیتهای خیریه و کمکرسانی شرکت میکنند. با این حال، این همبستگی اجتماعی با چالشهایی نیز مواجه است:
- سودجویی و گرانفروشی: در برخی موارد، شاهد سوء استفاده از شرایط بحران توسط برخی از کسبه و اصناف برای افزایش قیمتها و کسب سود بیشتر بودیم.
- نابرابری و شکاف اجتماعی: نابرابریهای اقتصادی و اجتماعی، مانع از یاریرسانی مؤثر به نیازمندان میشود.
- عدم اعتماد به نهادها: عدم اعتماد به نهادهای دولتی و سازمانهای مردمنهاد، باعث کاهش مشارکت مردم در فعالیتهای کمکرسانی میشود.
- فرسودگی همدلی (Compassion Fatigue): تداوم بحرانها و مواجهه مکرر با مشکلات دیگران، میتواند منجر به کاهش همدلی و انگیزه کمکرسانی شود.
نقش سازمانهای مردمنهاد و خیرین
سازمانهای مردمنهاد و خیرین، نقش مهمی در تقویت همبستگی اجتماعی و یاریرسانی به نیازمندان در شرایط بحران ایفا میکنند. این سازمانها با استفاده از ظرفیتهای داوطلبانه و جمعآوری کمکهای مالی، به ارائه خدمات به قشر آسیبپذیر میپردازند. با این حال، این سازمانها نیز با چالشهایی مواجه هستند:
- محدودیتهای قانونی و اداری: محدودیتهای قانونی و اداری، مانع از فعالیت مؤثر سازمانهای مردمنهاد میشود.
- کمبود منابع مالی: کمبود منابع مالی، باعث کاهش توانایی سازمانهای مردمنهاد در ارائه خدمات به نیازمندان میشود.
- عدم هماهنگی: عدم هماهنگی بین سازمانهای مردمنهاد، باعث تکرار تلاشها و اتلاف منابع میشود.
نتیجهگیری و پیشنهادها
در مجموع، میتوان گفت که در شرایط بحرانهای اقتصادی-اجتماعی در ایران، روحیه همبستگی اجتماعی و یاریرسانی در جامعه فعال است، اما این روحیه با چالشهای متعددی مواجه است. برای تقویت این روحیه و کاهش اثرات منفی سودمحوری، پیشنهادهای زیر ارائه میشود:
- تقویت نهادهای مدنی: تسهیل فعالیت سازمانهای مردمنهاد و ایجاد بستری مناسب برای مشارکت مردم در امور اجتماعی.
- افزایش آگاهیبخشی: ترویج فرهنگ نوعدوستی و مسئولیت اجتماعی از طریق رسانهها و آموزش.
- حمایت از فعالیتهای خیریه: تشویق و تقدیر از افراد و سازمانهایی که در فعالیتهای خیریه و کمکرسانی مشارکت دارند.
- توسعه شبکههای اجتماعی محلی: تقویت شبکههای اجتماعی محلی برای تسهیل کمکرسانی و تبادل اطلاعات در زمان بحران.
- بهبود نظام توزیع منابع: توزیع عادلانه منابع و حمایت از قشر آسیبپذیر در شرایط بحران.
- مبارزه با فساد و سوء استفاده: مبارزه با فساد و سوء استفاده از شرایط بحران برای کسب سود شخصی.
تقویت همبستگی اجتماعی نیازمند یک تلاش جمعی و مستمر از سوی دولت، سازمانهای مردمنهاد، رسانهها، و آحاد جامعه است. با تقویت این روحیه، میتوانیم در برابر بحرانها تابآوری بیشتری داشته باشیم و به سوی جامعهای سالمتر و عادلانهتر گام برداریم.
*کاری از گروه تحقیقات مسائل اجتماعی در پایگاه خبری مددکار نیوز
